نوش نیش

استانفورد ژ. شاو و ازل کورال شاو در آثار خود بنام تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه مدرن، کاتب چلبی را به همراه اولیا چلبی یکی از بزرگترین نویسندگان امپراتوری عثمانی در قرن هفدهم نامیده اند. مصطفی ابن عبدالله (1657-1609) که به کاتب چلبی و یا حاجی خلیفه نیز شهرت دارد، از نظر تنوع موضوعی و عمق علمی و تحقیقاتی، بزرگترین نویسنده آن دوران عثمانی بود.

مصطفای جوان که نظامی و نظامی زاده بود، تحصیلات و تجربیات ابتدایی خود را نزد پدرش فرا گرفت. وی اطلاعات و تجربیات خود در زمینه امور نظامی، سیاحت و جغرافیا را در این دوره بدست آورد. چلبی پس از مرگ پدرش، در خدمت سلطان مراد چهارم به امر کاتبی پرداخت و عنوان کالفا، یعنی خلیفه به وی داد شد. وی تمامی کتب و دست نوشته هایی که در اثنای سیاحت ها بدست آورده بود را مطالعه نمود و به آگاه ترین فرد آن دوران تبدیل گشت.

عشق به کتاب در اثر "کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون" کاتب چلبی به خوبی نمایان است. در این اثر زندگی نامه نویسندگان معروف جهان شرق و فهرست و معرفی بیش از 1500 کتاب به زبانهای ترکی، عربی و فارسی به تحریر در آمده و به این ترتیب، تحولات فرهنگی جهان اسلام نیز در آن دوران ثبت گردیده است.

کتاب "جهان نما"ی کاتب چلبی، اثری است که تمامی اطلاعات جغرافیایی آن زمان را در خود جای داده است. اطلاعات درج شده در این اثر، نه تنها از سیاحان و جغرافی دانان مسلمان، بلکه از نویسندگان اروپایی مانند گ. مرکاتور و ل. هوندیوس و از آثار اورتلیوس و کلووریوس نیز بدست آمده است.

"میزان الحق فی اختیار الحق" که از آثار کوتاه کاتب چلبی می باشد، به موضوعاتی مانند حقوق اسلام، اخلاق و الاهیات می پردازد. در مقالات این کتاب، کاتب چلبی دارای دیدگاهی نسبتاً لیبرال و مسامحه کار بوده و حاکمان اسلامی تنگ نظر را مورد انتقاد قرار داده است. این اثر، به مثابه مرجعی در مورد تحولات اجتماعی در قرون شانزدهم و هفدهم مانند ورود قهوه و توتون به عثمانی می باشد.

کتاب "فضلکه" که شامل زندگی نامه شخصیت های برجسته و اطلاعات و تجربیات شخصی چلبی می باشد، تاریخ مفصل عثمانی در میان سالهای 1555 تا 1591 را در بر می گیرد.

"تقویم التواریخ" در واقع فهرستی است از دیگر آثار کاتب چلبی. در این کتاب، کرونولوژی حوادث مهم از زمان خلقت تا دوران پیامبر و از آن تاریخ تا سال 1648، از جمله خاندانهای بزرگ جهان و از سلاطین نامدار عثمانی تا سلطان محمد چهارم، وزرا و دیگر مقامات این دوره به تحریر در آمده است.

کاتب چلبی از اولین نویسندگان عثمانی است که از آگاهی خوبی نسبت به اروپا برخوردار بود. وی بر خلاف معاصرین خود، هنگام کسب این اطلاعات، قدردانی و احترام خود را به نمایش می گذارد و آرزو می کند که مهمترین اطلاعات و تجربیات جهان خود و دیگران را به بنیه خود بیافزاید.